लघुकथा : मौन विद्रोह-

कल्पना मरासिनी

“ल सबैजना आ-आफ्नो आसन ग्रहण गर्नुहोस्।” उद्घोषकले बैठक सुरु गर्दै भने । सबैजना यथास्थानमा बसेपछि पुनः उनले भने, “ल अब परिचयको क्रममा सबैले आ-आफ्नो नाम मात्र बताउँदै जानुहोस्।”

बायाँपट्टिको लस्करबाट सबैजना पालैपालो नाम बताउँदै गए:
“मेरो नाम बसन्ती.. ..”
“मलाई खुसी भनेर बोलाउँछन्। “
“मलाई चिन्नेहरूले पृथुला नामले पुकार्छन्।”
“म मुना… ।”
“म मेघा… ।”
“म गौरी… ।”
“म गीता …. ।”

पुन बैठक सुचारु गर्दै माइकमा चर्को स्वरले उद्घोषक बोले,”ल अब तपाईँहरूले आ-आफ्ना कुराहरू राख्न सक्नुहुन्छ।”

बायाँको लस्करबाट सबैलाई यथोचित सम्बोधन गर्दै गौरी बोलिन्, “महोदय ! मेरा जन्मदाताले मलाई कति दुःखले जन्माए अनि प्रेम र स्नेहले हुर्काए । म सबैको लाड प्यारमा हुर्किएकी तर अहिले मलाई एक बन्दीको जस्तो जीवन बिताउनु परिरहेको छ ।”

इशारा पाए लगत्तै बसन्ती बोलिन्, “हो नि! म पनि उहाँकै जस्तै नियति भोगिरहेछु।
खुसी दिन्छु भनेर ल्याएपछि त त्यही अनुसारको व्यवहार गर्नुपर्यो नि,होइन र!”

अब खुसीको पालो आयो । नाम खुसी भएपनि उनको मुहार ठिक उल्टो थियो। औंशीको रात जस्तो । उनले पनि सुरुका दिनसम्म हालको अवस्थाको तुलना गर्दै आफू मात्र साजसज्जाको रुपमा प्रयोग गरिएको र सोप्रति पूर्णतया असहमति रहेको जनाइन्।

उद्घोषक अवाक् बनेर सुनिरहेका थिए।

अन्त्यमा कुनातिर बसिरहेका एकजनाप्रति इशारा गर्दै उद्घोषक बोले,”तपाईं त अघिदेखि चुपचाप बसिरहनुभएको छ ।तपाईँ पनि परिचय सहित आफ्नो विचार राख्नुहोस्।”

एकदमै उदासीनताका साथ गला अवरुद्ध पार्दै उठेर बिस्तारै बोलेको सुनियो,”म मुनामदन…! पूर्व वक्ता साथीहरुले बोलेको कुरामा मेरो कुनै पनि विमति छैन र यहाँ भन्दा बढी बोल्न सक्ने अवस्थामा म छैन। हामीमाथि यस्तै भइरहने हो भने अब सडक आन्दोलन गर्नुको विकल्प छैन।”

सभा हलबाट निस्केको तालीको गड्गडाहट परसम्म पुगेको सुनिन्थ्यो…।

• भूमिकास्थान,अर्घाखाँची
  हाल : ललितपुर ।

“मौन विद्रोह” को बहुआयामिक चीरफार

समीक्षक— योगी नारायण नाथ 

      इटहरी १, सुनसरी

कथा शीर्षक: लघुकथा

स्रष्टा: कल्पना मरासिनी (भूमिकास्थान, अर्घाखाँची / हाल: ललितपुर)

१. भूमिका र विषय प्रवेश

साहित्य मानव चेतना, साधना र युगबोधको सबैभन्दा जीवन्त अभिव्यक्ति हो। स्रष्टाले आफ्ना संवेदना र अनुभवलाई शब्दमा ढालेर कृति सिर्जना गर्छ। तर, जब ती कृतिहरू पाठकको मन र मस्तकभन्दा टाढा केवल दराजमा सीमित हुन्छन्, तब तिनको सार्थकतामाथि ठूलो प्रश्नचिह्न खडा हुन्छ।

कल्पना मरासिनीद्वारा रचित प्रस्तुत लघुकथा संक्षिप्त आयतनभित्र बृहत् सामाजिक विकृति, पठन संस्कृतिको ह्रास र ज्ञानको उपेक्षामाथि कोरिएको एक अत्यन्तै गहन, प्रतीकात्मक र बहुआयामिक रचना हो। बाहिरबाट हेर्दा कुनै उत्पीडित वर्गको औपचारिक बैठक जस्तो प्रतीत हुने प्रस्तुत कथा अन्त्यसम्म पुग्दा पुस्तकहरूको आत्मव्यथा, बन्दी जीवन र वैचारिक आन्दोलनका रूपमा रूपान्तरित हुन्छ।

२. आख्यानात्मक संरचना, शिल्प र प्राविधिक पक्ष:

भ्रामक यथार्थ (Illusion of Reality): कथाको सुरुआतदेखि मध्यभागसम्म उद्घोषकको निर्देशन, पात्रहरूको परिचय र तिनको रोदनले पाठकको मनमा कुनै घरेलु वा सामाजिक उपेक्षामा परेका महिलाहरूको सभा चलिरहेको भ्रम सिर्जना गर्छ।

बौद्धिक झटका (O. Henry Twist): कथाको अन्त्यमा ‘मुनामदन’ को प्रवेश र उसको उदास तथा आक्रोशपूर्ण अभिव्यक्तिले कथालाई ३६० डिग्रीको मोड दिन्छ। पाठकले प्राप्त गर्ने यो वैचारिक धक्का नै कथाको मुख्य कलात्मक उपलब्धि हो।

लाघव र सन्तुलन (Brevity & Balance): 

लघुकथामा हुनुपर्ने छरितोपन, अनावश्यकरहित शब्द चयन र विषयको आनुपातिक उठानमा लेखिका पूर्णतः सफल हुनुहुन्छ। छोटा संवाद र नाटकीय वातावरणले कथालाई कसिलो र प्रभावकारी बनाएका छन्।

३. प्रतीकात्मक पात्र विधान र समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण:

कथाका पात्रहरू केवल शब्दका थुप्रा होइनन्, बल्कि सम्पूर्ण साहित्य र पठन संस्कृतिका प्रतिनिधि हुन्:

गौरी र बसन्ती: स्रष्टाले असीम साधना र प्रेमले जन्माएका, तर अहिले शो-केसमा कैद 

कालजयी कृतिहरूको प्रतीक।

खुसी: नाम ‘खुसी’ (Self-help/Motivational books) भए पनि मुहार ‘औंशीको रात’ जस्तो हुनु—मानिसले खुसीका उपाय खोज्न पुस्तक किन्ने तर नपढी थन्क्याउने 

विरोधाभास (Irony) को प्रतीक।

मुनामदन: नेपाली साहित्यको सर्वप्रिय महाकाव्य/खण्डकाव्य भएर पनि आफू केवल सजावटमा सीमित हुनुपरेकोमा आक्रोशित र सडक आन्दोलनको चेतावनी दिने नेतृत्वदायी पात्र।

बौद्धिक देखावटीपनमाथि प्रहार: 

आजको उपभोक्तावादी समाजमा अध्ययनशीलता घटेको छ, तर “अध्ययनशील देखिने” होडबाजी बढेको छ। बैठक कोठा सजाउन पुस्तक किन्नु तर नपढ्नु स्रष्टाको श्रम र पुस्तकको अस्तित्व दुवैमाथिको उपेक्षा हो।

४. अध्यात्मिक चेतना र ज्ञानको साधना

अध्यात्मशास्त्रको आँखाबाट हेर्दा यो लघुकथा मानिस र ज्ञानबीचको सम्बन्धको एउटा अध्यात्मिक रूपक (Spiritual Allegory) हो:

ज्ञान बनाम अहङ्कार: 

मानिसले दराजमा पुस्तक सजाउनु अध्यात्मिक भाषामा ‘बौद्धिक अहङ्कार’ को प्रदर्शन हो। गीताको ‘अभ्यासेन तु कौन्तेय’ अनुसार अभ्यासविहीन र आचरणमा नउतारिएको ज्ञानले मानिसलाई कहिल्यै ‘खुसी’ वा आनन्द दिन सक्दैन।

ज्ञानको बन्दी अवस्था: 

जसरी जीवात्मा संसारको मायाभित्र बन्दी हुन्छ, त्यसैगरी स्रष्टाको चेतना पुस्तकका पानाहरूभित्र पाठकको पर्खाइमा बन्दी बनेर बसेको छ।

चेतनाको विद्रोह: 

मुनामदनले दिएको ‘सडक आन्दोलन’ को चेतावनी मानिसभित्र सुप्त अवस्थामा रहेको अज्ञानता विरुद्धको वैचारिक क्रान्ति हो। ज्ञानलाई बन्दी बनाउँदा अन्ततः आन्तरिक र सामाजिक अशान्ति निम्तिन्छ।

५. निष्कर्ष

कल्पना मरासिनीको यो लघुकथा केवल कथा मात्र नरहेर आधुनिक पठन संस्कृति र मानव चेतनामाथि लेखिएको एउटा सशक्त घोषणापत्र (Manifesto) हो। यसले “ज्ञान सजाउनका लागि होइन, जगाउनका लागि हो” भन्ने मूल अध्यात्मिक र सामाजिक सन्देश दिन्छ।

संक्षिप्त आयतनभित्र आख्यानात्मक संरचना, सामाजिक व्यङ्ग्य र अध्यात्मिक गहिराइको सुन्दर सन्तुलन मिलाउन सफल यो रचना नेपाली लघुकथा साहित्यको एक उत्कृष्ट, कालजयी र मननयोग्य सिर्जना हो।

नारायण नाथ योगी

ठेगाना: सुन्दर कञ्चन कोलोनी, इटहरी-१, सुनसरी, नेपाल

​नारायण नाथ योगी (पूर्व नाम: मनोज कुमार खनाल) इटहरी, सुनसरीका एक निष्ठावान् साहित्यकार, आध्यात्मिक चिन्तक, वक्ता तथा भविष्यवक्ता हुनुहुन्छ। साहित्य, अध्यात्म र सामुद्रिक शास्त्रको सङ्गममार्फत मानव चेतना, मानवीय संवेदना र जीवन दर्शनको सेवा गर्नु उहाँको मुख्य पहिचान हो।

​साहित्यिक योगदान: कविता, कथा, गजल, मुक्तक तथा निबन्ध जस्ता विविध विधामा निरन्तर सिर्जनशील उहाँको बहुविधात्मक कृति ‘उछिट्टिएका चोइटाहरू’ प्रकाशोन्मुख छ। उहाँ साहित्यको शास्त्रीय तथा संरचनात्मक शुद्धतालाई उच्च महत्त्व दिनुहुन्छ।

​आध्यात्मिक चिन्तन तथा प्रवचन: साधना र अध्ययन पश्चात् अध्यात्म तथा जीवनबोधको क्षेत्रमा सक्रिय योगीले डिजिटल माध्यम (युट्युब) तथा विभिन्न मञ्चहरूबाट आध्यात्मिक प्रवचन र जीवन दर्शनका विचारहरू निरन्तर साझा गर्दै आउनुभएको छ।

​भविष्यवाणी तथा सामुद्रिक शास्त्र: उहाँ सामुद्रिक शास्त्र तथा मुखाकृति विज्ञानवेत्ताका रूपमा पनि परिचित हुनुहुन्छ। अनुहारको अध्ययन र सूक्ष्म आध्यात्मिक अवलोकनका आधारमा मानिसको स्वभाव, स्थिति र भविष्यका बारेमा मार्गदर्शन प्रदान गर्नु उहाँको विशेष अध्ययन र अनुभवको क्षेत्र हो।

​साहित्यिक सिर्जना, आध्यात्मिक चेतना र जीवन दर्शनको अभिवृद्धिमा समर्पित नारायण नाथ योगी पूर्वी नेपालको साहित्यिक एवं आध्यात्मिक वृत्तका एक सम्मानित व्यक्तित्व हुनुहुन्छ।